مولودی ناقص الخلقه به نام روابط عمومی!

نگاهی تحلیلی به جایگاه و مشکلات روابط عمومی در ایران و راه حل های پیشنهادی

(در مصاحبه با روزنامه ایران)

دولت نهم در عرصه های مختلفی تحول را تجربه کرده است. عرصه های اقتصادی، اجتماعی، بین المللی و … اما حوزه ای که با توجه به مشی دولت نهم روزهای جدیدی را تجربه کرد روابط عمومی سازمان ها و دستگاه های دولت بود. ایرادی که مقام معظم رهبری بر این حوزه در دولت وارد دانستند باعث شد تا نگاه دولتمردان کشور به آن معطوف شود و روزگار جدیدی را پشت سر گذارد. نامگذاری روزی در تقویم سالانه به این نام و تغییر متولی این عرصه در کشور از مهمترین رویدادهای روابط عمومی در دولت نهم بوده است.

برنامه‌ها و سیاستهای دولت نهم در مورد اطلاع رسانی و روابط عمومی موضوع گفت‌وگوی ما با احسان جهاندیده، معاون سخنگو و دبیرشورای اطلاع رسانی دولت که متولی روابط عمومی در کشور است در پی می‌آید.

 

 

خبرنگار روزنامه ایران: آقای جهاندیده، اجازه بدهید قبل از هر سؤالی به سراغ واژه روابط عمومی برویم و بپرسم روابط عمومی مطلوب در کشور ما از دیدگاه شورای اطلاع رسانی دولت چیست؟

 

– هنگامی که روابط عمومی در کشور ما به طور رسمی شروع به فعالیت کرد یعنی در اوایل سده ی حاضر که در شرکت ملی نفت و با تقلید از انگلیس تاسیس شد، به دلایل مختلفی نتوانستیم تعریفی درست از آن ارائه دهیم و تنها با ترجمه ی تحت اللفظی Public Relation به روابط عمومی و استفاده از اصولی که در انگلیس به آن پرداخته می شد این واژه را در کشورمان متولد کردیم.

به نوعی می توان گفت روابط عمومی در ایران مولودی ناقص الخلقه است چرا که ما بدون توجه به پیشینه ی تاریخی خود روابط عمومی را تعریف کرده و بکار بستیم. در فرهنگ ایرانی اسلامی ما و حتی در قرآن مجید و روایات معصومین مفاهیم بسیار گوناگونی که مرتبط با فعالیت های کلی این حرفه است را می توان یافت. مفاهیمی مانند مردم داری و توصیه های اخلاقی زیادی که در بحث تعامل و برقراری رابطه با یکدیگر چه در سطوح مردمی و چه در نگاه دولت به مردم و مردم به دولت وجود دارد. اما تعریف روابط عمومی که در این مدت بر پیکره ی این حرفه در کشور ما تنیده شده است سنخیت چندانی با آن پیشینه ی تاریخی ندارد. مدل خانگی روابط عمومی ما تفاوت های زیادی با مدل کلی آن دارد. زیرا در کشور و فرهنگی زندگی می کنیم که صداقت یکی از اصول اساسی آن است اصولی که در ۱۴۰۰ سال پیش در اسلام بیان شده است و همواره در طی حکومت های اسلامی معصومین به آن عمل شده است. ما نمونه های آشکار و روشنی از نگرش معصومین به اصولی که هم اکنون اصول روابط عمومی نامیده می شود داریم.

اما در دنیای غرب این اصل با تعاریف و ملاحظات بسیار پیچیده قدمتی حدود ۳۰۰ سال دارد و می بینیم غربی که مدعی روابط عمومی است با حضور کانت در حدود ۳۰۰ سال پیش نگرش جدیدی را در باب اخلاق می جوید نگرشی که قرن ها قبل به صورتی واضح در اسلام بر ضرورت اخلاق در مناسبات و تعاملات گوناگون تاکید داشت. بنابراین می توان گفت تولد روابط عمومی در ایران از ریشه ای انگلیسی باعث شد تا ما نوزادی ناقص الخلقه را بیش از نیم قرن در کشور با فراز و نشیب های گوناگون رشد دهیم.

از سوی دیگر روابط عمومی به عنوان یکی از مفاهیم علوم انسانی و اجتماعی می بایست مابه ازا و مفهوم اولیه ای را در ذهن مردم ایجاد کند. مابه ازایی که قبل از ارائه تعاریف علمی و مدون در اذهان مردم شکل می گیرد. اما واژه ی روابط عمومی این کارکرد را در جامعه ما ندارد و مفهوم Public Relation با ترجمه ی “روابط عمومی” ، از پیشینه ی خود جدا شده است. هر کسی معنایی را که دوست دارد از آن استنباط می کند. همین استنباط های شخصی از کارکرد واژه “روابط عمومی” یک مرحله جلوتر یعنی درعرصه اجرایی سازمان ها نیز اتفاق افتاده است .

به همین دلیل است که این جمله معروف را بارها و بارها و از زبان های مختلف می شنویم که کارکرد روابط عمومی تابعی از تفکر رئیس سازمان در مورد ارتباطات اجتماعی است. در جایی رئیس سازمان این عقیده را دارد که روابط عمومی باید بله قربان گو باشد، روابط عمومی هم همین کارکرد را پیدا می کند و در جایی دیگر رئیس سازمان تفکر گسترده تری نسبت به این موضوع دارد و روابط عمومی هم کارکردهای گسترده تری پیدا می کند و برنامه های مدونی از ورود مخاطب به سازمان تا خروج و حتی پس از آن دارد.

بنابراین می توان گفت ما در کشور مفهوم مدون و مشخصی از مدل خانگی واژه روابط عمومی نداریم.

 

دولت نهم تا چه اندازه سعی کرده است تا تفکر منسجمی را در این عرصه ارائه دهد؟

 

– دولت نهم را می توان زائیده ارتباطات مردمی دانست چرا که در بستر تعاملات مردمی انتخاب شده است. ساز و کارها و مدل های مختلفی برای انتخابات در دنیا وجود دارد و اصولا از پتانسیل احزاب در این زمینه استفاده می شود.این روند در کشور ما نیز تجربه شده است اما در انتخابات گذشته ریاست جمهوری می بینیم در میان تمامی این مدل ها، شعاری مانند”مردی از جنس مردم” حائز بیشترین رای می شود و صفتی که از دکتر احمدی نژاد در میان مردم نقل می شود این است که وی فردی مردمی است . وقتی به پیشینه این نقل قول ها بر می گردیم می بینیم که دکتر احمدی نژاد چه در زمان استانداری و چه در زمان شهرداری، ملاقات های مردمی هفتگی داشت. بنابراین بستر انتخاب شدن وی بستری مبتنی بر روابط اجتماعی و مردمی بود. این روند را در طول سه سال ریاست جمهوری او نیز شاهدیم.سفر های استانی و ملاقات های مردمی دولت نهم به مثابه ی یک تاکتیک نیست بلکه یک استراتژی اصلی و وجهه جداناپذیر دولت است. مهم ترین اقدام دولت نهم در عرصه روابط عمومی ها را نیز می توان نگرش خاص رییس جمهور به این گونه اقدامات عنوان کرد. در واقع ارتباط با مخاطبان و آگاهی از نظرات آنها را که یکی از اصول اولیه و پایه ی فعالیت های روابط عمومی است، در رفتار خاص رییس دولت نهم شاهد هستیم. تفاوت مشخصی که دولت دکتر احمدی نژاد با سایر دولت ها دارد و بی شک این اقدام یکی از مطالبات مردم از مدیران آینده ی کشور خواهد بود و به فرهنگ حکومت داری در کشورمان تبدیل شده است.

 

· با توجه به این ویژگی رییس جمهور چگونه مقام معظم رهبری ضعف دولت نهم را روابط عمومی می داند؟

 

خوب این حرکت توسط رییس دولت انجام شد و به دنبال آن مردم از دستگاه ها و سازمان ها نیز در این زمینه همین انتظار را داشتند. در واقع مطالبه ی این عملکرد در کل کشور و از تمامی سازمان ها بوجود آمده بود اما ظرفیت موجود در دستگاه های اجرایی ما همگام با رییس جمهور و به میزان عمکردهای شخص وی نبود. این عدم تناسب در رفتار سازمان ها با مطالبات به حق مردم در عرصه روابط عمومی باعث شد تا مقام معظم رهبری به این ضعف در دستگاه های دولت اشاره کنند.

 

· این سابقه در کشور وجود دارد که پس از رهنمودهای مقام معظم رهبری در مورد موضوعی جدید فعالیت هایی شعارزده شکل می گیرد و پس از مدتی خاموش می شود بدون این که افق این فرمایشات محقق شود. برای اجتناب از این فعالیت ها در مورد روابط عمومی آیا برنامه ای مدون وجود دارد؟

 

– متاسفانه موارد زیادی را می توان یافت که با این سوال همخوانی دارد. نکاتی که رهبری در آن جایگاه رفیع بر آن تاکید می کنند موضوعات سهل الوصولی نیست و به راحتی و با یک سلسله فعالیت های کوتاه مدت نمی توان به آن دست یافت. در مورد روابط عمومی هم این گونه است. پس از تاکیدات خاصی که ایشان بر فعال شدن روابط عمومی ها داشتند برنامه های مختلفی شکل گرفت. به عنوان مثال ارتقاء ساختار روابط عمومی و افزایش بودجه به تنهایی منجر به حل مساله ای که ایشان به آن اشاره داشتند، نخواهد شد. بنابراین شورای اطلاع رسانی دولت علی رغم تدوین ساختار جدید روابط عمومی ها و ایجاد کارگروهی در این زمینه و تهیه آیین نامه جامع روابط عمومی، به ریشه یابی دقیق این مساله پرداخته است. در ادامه برنامه ای تدوین شد و هم اکنون به دنبال راه کارهایی برای اجرای درست آن هستیم. هم چنین مکانیزمی را تعریف خواهیم کرد تا اجرا از مسیر اهداف خارج نشود. به نوعی می توان گفت استراتژی تحول در روابط عمومی ها در شورای اطلاع رسانی دولت شکل گرفته است. این استراتژی با توجه به ارتباط دولت و ملت و براساس اصول چهارگانه دولت نهم یعنی عدالت طلبی، مهرورزی، خدمت به بندگان خدا و توسعه و پیشرفت طرح ریزی شده است که می تواند مدل خانگی روابط عمومی را بدست دهد. وقتی به مساله ای این گونه نگاه شود می توان به اجرا و استمرار آن امیدوار بود و ما سعی کرده ایم در مورد روابط عمومی این گونه عمل کنیم. در هر حال انتقاد مقام معظم رهبری از روابط عمومی ها فرصت مغتنمی بود که سعی کردیم به درستی آن را درک کنیم و معتقدیم این نقطه ی آغاز جهش در روابط عمومی های کشور است. بی شک راه درازی را در پیش رو داریم.

 

· آیین نامه جامع روابط عمومی ها به کجا انجامید؟

این آیین نامه چون به نوعی با شتاب تهیه شده بود در اجرا موفق نشد. زیرا در آن ساختار نوینی برای روابط عمومی ها در نظر گرفته شده بود اما به لحاظ قانونی ساختار هر وزارت خانه زیر نظر وزیر مربوطه شکل می گیرد و مرجع دیگری نمی تواند ساختاری کلی را برای اجرا به آنها ابلاغ کند. در آیین نامه به یک سری استانداردها در مورد جایگاه روابط عمومی رسیدیم اما نمی توانیم یک ساختار را در همه وزارت خانه ها ایجاد کنیم چرا که کارکردهای آنها با هم متفاوت است. مثلاً ساختار روابط عمومی وزارت جهادکشاورزی با توجه به نوع مخاطبانش با وزارت صنایع و معادن متفاوت است. بنا براین تنها توانستیم پیشنهاد هایی را به دستگاه ها ارائه دهیم.

 

· در این مدت چه اقدامات عملی جهت فعال نمودن واحدهای روابط عمومی دستگاه ها توسط شورای اطلاع رسانی دولت انجام شد؟

شورا دو گونه فعالیت را جهت تحول در روابط عمومی در دستور کار قرار داد؛ یکی فعالیت هایی کوتاه مدت و دیگری برنامه های تحول بنیادین که بصورت طولانی مدت مدون شده است. در مورد اول همایش ملی روابط عمومی کشور از جمله راهکارهای کوتاه مدت ما بود. از آنجا که مهمترین اقدامی که باید در این حوزه انجام می شد تغییر و اصلاح تلقی راس دستگاه ها از روابط عمومی بود هدف اصلی همایش را به این امر اختصاص دادیم و توانستیم ذهن وزیران کابینه را بر روی موضوع روابط عمومی آگاه تر و حساس تر کنیم و از سویی دیگر تقاضای مدیران روابط عمومی در صف را به گوش ستاد برسانیم. به اضافه ی این که یک رویداد مهم دیگری نیز در این همایش اتفاق افتاد و در نشستی که پشت درهای بسته و با حضور اساتید و دست اندرکاران این حرفه برگزار شد نقاط ضعف دستگاه ها در زمینه ی روابط عمومی مورد بررسی قرار گرفت و برخی از تجربیات جهانی که می تواند در کشور همسان سازی شود طرح شد. این نشست به دلیل این که با هدف بررسی دقیق نقاط ضعف دستگاه ها برنامه ریزی شده بود در پشت درهای بسته شکل گرفت تا معذوری برای بیان آنها نداشته باشیم. در بخش برنامه های طولانی مدت نیز می توان به طرح تحول در روابط عمومی ها اشاره کرد. پس از مطالعاتی که در روند اطلاع رسانی و روابط عمومی دولت انجام شد مدل جدیدی برای اطلاع رسانی دولت تدوین و پیشنهاد گردید که به تایید رییس جمهور نیز رسیده است و در حال بررسی روند اجرایی آن در کشور هستیم. بر اساس این طرح که مبتنی بر مدل های علمی برای اطلاع رسانی، تهیه شده ساختار کلی اطلاع رسانی در دولت متحول خواهد شد. بخشی از این ساختار جدید با بهینه کردن ظرفیت های موجود و پراکنده ی کنونی طراحی شده و قسمت دیگری از آن باید ایجاد شود. به عنوان مثال خبرگزاری، روزنامه و دیگر ابزارهای اطلاع رسانی در دولت وجود دارد اما مدیریت آنها پراکنده است این ها باید در ساختار جدیدی متمرکز شوند. در مورد دوم هم در مطالعاتی که انجام شده به این نتیجه رسیدیم که دستگاه هایی را در چهارچوب اطلاع رسانی دولت نیاز داریم که باید ایجاد کنیم. ما در دولت جایی برای پاسخ گویی به شایعه نداریم. در کشور ما همیشه شایعه وجود داشته است. در همین موارد اخیر در مورد برنج و چای می بینیم که چگونه فضای کشور چند روز تحت تاثیر شایعه افزایش قیمت این کالا ها قرار گرفت. چه سازمانی متولی جوابگویی به این شایعات است؟ در شورای اطلاع رسانی دولت سعی شده است تمامی این موارد بررسی و در طرح مذکور دیده و ساختاری کلی برای اطلاع رسانی دولت با مدیریت واحد ارائه شود.

 

· در چند ساله اخیر شاهد حرکت های خودجوش و غیردولتی در عرصه روابط عمومی بودیم. نگاه شورا به این حرکت ها چیست؟

– روابط عمومی بحث های علمی زیادی دارد اما در حال حاضر مشکل اصلی روابط عمومی ما این مساله نیست. روابط عمومی از جنس مسائل مردم است و باید به سمت ارائه راه حل های موردی پیش برویم. هرچند نگاه علمی رد نمی شود ولی این قسمت نیز در این حرکت ها جای سوال دارد. آیا مباحثی که در این گردهمایی ها مطرح می شود مباحث علمی روز و مورد نیاز روابط عمومی های کشور است؟! درد روابط عمومی را عموماٌ می دانند اما درمان در این گونه حرکت ها نیست اگر بود تاکنون باید بسیاری از مشکلات روابط عمومی هایی که در این همایش ها شرکت کرده اند رفع می شد. آیا هنوز ملاک روابط عمومی برتر باید چاپ پوستر، کاتالوگ و یا چیزی از این قبیل باشد؟ باید ارزیابی ها به سمت فعالیت های عملیاتی پیش برود. این که کدام روابط عمومی توانسته تلقی مخاطبان را نسبت به دستگاه متحول کند و در این عملیات از چه ابزارهایی کمک گرفته است. اما با تمام این ها نمی خواهیم این فعالیت ها را دولتی و محدود کنیم و به دنبال مرجعی برای پایش فعالیت ها در حوزه ی روابط عمومی هستیم. ساز و کاری که بتواند زمینه را برای ظهور و رشد افراد صاحب صلاحیت در این عرصه مهیا کند، زیرا معتقدیم مهمترین اصل لازم برای فعالیت در عرصه روابط عمومی و پیشرفت در آن خلاقیت است. خلاقیت نه تنها با دستورالعمل و ابلاغیه به دست نمی آید بلکه می تواند با آن ازبین برود.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *